İçsel Bir Merakla Başlayan Yolculuk
Bir gün sosyal medya akışında rastladığım bir tartışma, zihnimde Askeri hastaneleri kim kapattı? sorusunu duygusal ve bilişsel bir mercekten yeniden uyandırdı. Bu soru, salt bir tarihsel/kurumsal olayı sormuyordu bana; aynı zamanda grup dinamiklerinin, bireysel algı süreçlerinin, duygusal zekâ ile muhakemenin nasıl iç içe geçtiğini de sorguluyordu. Okuyan herkesin kendi iç deneyimini sorgulamasını sağlayacak şekilde, bu yazıda yalnızca kapatma kararının “kim” tarafından alındığını değil, bu kararın arkasındaki bilişsel, duygusal ve sosyal psikoloji süreçlerini de inceleyeceğiz.
Askeri Hastanelerin Kapatılması: Ne Oldu?
2016 yılının 15 Temmuz’da yaşanan başarısız darbe girişiminin ardından Türkiye’deki 32 askeri hastanenin ve Gülhane Askeri Tıp Akademisi’nin (GATA) statüsü değiştirildi. 669 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile bu kurumlar Sağlık Bakanlığı’na devredildi ve böylece askeri statüleri kaldırıldı. Bu düzenleme, askeri sağlık hizmetlerini sivilleştirmeyi ve tek bir otorite altında toplama amacını taşıyordu. ([Turkish Minute][1])
Bu kararın “kim” tarafından alındığını sorduğumuzda, resmi olarak yürütme organı, Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu ile milletvekillerinin onayıyla çıkan KHK’ların yürürlüğe konduğu yanıtını veririz. Ancak psikolojik mercek, “kim” sorusunu sadece karar vericilerle sınırlamaz; aynı zamanda bu kararın halk, uzmanlar ve kurum içinde çalışan bireyler üzerindeki etkilerine odaklanır.
Bilişsel Psikoloji Perspektifi
Bilişsel psikoloji, karar alma süreçlerindeki zihinsel mekanizmaları inceler. Bir lider ya da politika yapıcı baskı altındayken nasıl düşünür? Risk ve belirsizlik ne gibi bilişsel önyargılar yaratır?
Belirsizlik ve Bilişsel Yük
Acil durumlarda karar alıcılar, sınırlı bilgi ile hızlı karar vermek zorunda kalır. 2016’daki darbe girişimi sonrası ortam yüksek belirsizlik ve tehdit algısı içeriyordu. Bu durum, insanların bilişsel yükünü artırır; yani beyin daha hızlı ama bazen daha yüzeysel akıl yürütme yollarına yönelir. Bu tür süreçler kararların “en optimal” değil “en hızlı” şekilde alınmasına neden olabilir.
Bilişsel Uyumsuzluk
Kararın etkilerini değerlendiren uzmanlar ile kararı alan politikacılar arasında sıkça bilişsel uyumsuzluk yaşandı. Uzmanlar askeri sağlık sisteminin stratejik önemine vurgu yaparken, karar vericiler güvenlik odaklı önlemleri önceliklendirdi. Bilişsel psikolojide bu tip uyumsuzluklar, kişiler arası çatışmalar ve tutarsız öncelikler yaratabilir.
Duygusal Psikoloji ve Duygusal Zekâ
Duygusal psikoloji, duyguların düşünme ve davranış üzerindeki etkilerini inceler. Bir birey ya da toplum, travmatik bir olay sonrası nasıl hisseder?
Güvenlik Kaygısı ve Korku
15 Temmuz sonrası toplumda güçlü bir güvenlik kaygısı ve korku hâkimdi. Bu duygular, karar vericilerin risk algısını değiştirir. Psikologlar, korkunun somut tehdidi abartma eğilimi yaratabildiğini gösteriyor; bu, klasik bir “duygu temelli değerlendirme” modelidir.
Duygusal Zekâ ve Grup Davranışları
Karar vericilerin ve toplumun duygusal zekâ düzeyi, politikaların algılanma biçimini etkiler. Empati kurma becerisi düşük olduğunda, örneğin sağlık profesyonellerinin ve sivillerin duyarlılıkları yeterince hesaba katılmayabilir. Bu tür duygu-regülasyon (duygu kontrolü) süreçleri, kolektif tepkileri şekillendirir ve bazen kutuplaşmaya yol açar.
Sosyal Psikoloji ve Grup Dinamikleri
Sosyal psikoloji, bireylerin düşünce ve davranışlarının sosyal bağlam içinde nasıl değiştiğini inceler. Askeri hastanelerin kapatılması gibi toplumsal bir olay, bireysel tutum ve davranışları nasıl etkiler?
Sosyal Kimlik ve Grup Aidiyeti
Askeri personel, sağlık çalışanları ya da sivil halk, farklı sosyal kimliklere sahiptir. Sosyal kimlik kuramı, insanların kendilerini grup üyelikleri ile tanımladığını ve bu gruplar arası karşılaştırmaların tutumları etkilediğini söyler. Askeri hastanelerin kapatılması, askeri kimliğe sahip bireylerde “değer kaybı” hissi yaratırken, siviller arasında ise “eşitlik” beklentisini tetikleyebilir. Bu farklı duygular, toplumda ayrı algı ve tutumlara yol açar.
Normatif Sosyal Etki
İnsanlar, çevresindeki sosyal normlara göre düşünme eğilimindedir. Eğer medya, kararları “güvenlik önlemi” olarak çerçevelendiriyorsa, kamuoyu bu yönde davranışlar geliştirebilir. Tersine, karar eleştirel bir çerçevede anlatılırsa, toplumsal tepki artabilir. Bu fenomen sosyal etkileşim içinde normatif beklentilerin gücünü gösterir.
Güncel Araştırmalar ve Vaka Çalışmaları
Uzmanlık Kaybı ve Eğitim
Araştırmalar, askeri hastanelerin kapatılması ile yaklaşık 2.043 uzman savaş cerrahı ve askeri doktorun sivilleştiğini veya emekli olduğunu gösteriyor. Bu, uzman ekiplerin dağılmasına ve belirli kritik alanlarda kapasite kaybına yol açtı. ([Sözcü][2])
Bu tür vaka, uzmanlık kaybının organizasyonel bellek üzerindeki etkisini anlamak açısından önemlidir. Bilişsel psikolojide uzmanlık, somut prosedürlerin ve sezgilerin gelişimiyle ilişkilidir; bu yetenekler bir kere kaybolduğunda geri kazanılması zordur.
Sosyal Tepkiler ve Politik Tepkiler
Muhalefet partilerinin ve sağlık profesyonellerinin askeri hastanelerin yeniden açılması için kanun teklifleri ve tartışmalar sürdürmesi, grubun normatif beklentilerinin zaman içinde değişebileceğini gösteriyor. Bu, sosyal etkileşim içinde normların evrimine dair önemli bir vakadır. ([Halk TV][3])
Kendi İçsel Deneyimlerinizi Sorgulamanız İçin Sorular
– Bir travma sonrası karar alma ortamında siz olsaydınız, bilişsel yükünüzü nasıl yönetirdiniz?
– Toplumsal normlar ve grup baskısı ile kendi kişisel değerleriniz çatıştığında ne hissedersiniz?
– Duygusal zekâ bağlamında, empati ve mantık arasında nasıl bir denge kurarsınız?
Sonuç: Psikolojik Perspektifin Katkısı
“Askeri hastaneleri kim kapattı?” sorusu, sadece bir yürütme kararı olarak tanımlanamaz. Bilişsel psikoloji, bu kararın alınış sürecindeki zihinsel mekanizmaları; duygusal psikoloji, korku ve güvenlik algılarının etkisini; sosyal psikoloji ise grup normlarının ve kimliklerinin bu olaydaki rolünü ortaya koyar. Hepimiz farklı sosyal kimliklere, duygusal tepkilere ve bilişsel önyargılara sahibiz. Bu nedenle tarihsel olayları incelerken bu psikolojik süreçleri anlamak, insan davranışlarının ardındaki karmaşık dinamikleri görmemize yardımcı olur.
[1]: “Turkey plans to restore military hospitals 9 years after post-coup …”
[2]: “Askeri hastaneleri Türkiye’de kapattık KKTC’de açıyoruz”
[3]: “CHP askeri hastanelerin yeniden açılması için harekete geçti”